Festiwal tradycji na pograniczu polsko-słowackim – wspólne korzenie, wspólne dziedzictwo
21 września 2026 roku w Gorlickim Centrum Kultury odbył się „Festiwal tradycji na pograniczu polsko-słowackim” – wydarzenie realizowane w ramach projektu „Odkrywamy wspólne korzenie – dziedzictwo pogranicza”, nr INT/TAT/II/0038, współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Funduszu Małych Projektów Programu Interreg Polska–Słowacja 2021–2027.
Festiwal był jednym z najważniejszych wydarzeń projektu i stał się przestrzenią spotkania mieszkańców, artystów, twórców, animatorów kultury oraz uczestników z Polski i Słowacji. Jego program został zbudowany wokół tego, co dla społeczności pogranicza szczególnie ważne – wspólnego dziedzictwa, tradycji, pamięci, muzyki, rękodzieła i obrzędowości przekazywanej z pokolenia na pokolenie.
Projekt „Odkrywamy wspólne korzenie – dziedzictwo pogranicza” wyrasta z przekonania, że region pogranicza polsko-słowackiego posiada niezwykle bogate wspólne dziedzictwo kulturowe. Pogórzanie po stronie polskiej oraz społeczności Szarysza po stronie słowackiej przez pokolenia rozwijały swoje tradycje w bliskim sąsiedztwie, tworząc kulturę opartą na podobnych wartościach, doświadczeniach, zwyczajach i formach życia społecznego. Jednocześnie wiele dawnych zwyczajów i form tradycyjnej kultury stopniowo zanika, szczególnie wśród młodszych pokoleń. Projekt odpowiada na tę potrzebę poprzez działania, które pozwalają nie tylko dokumentować dziedzictwo, ale przede wszystkim wspólnie je przeżywać i przekazywać dalej.
Od początku wydarzenie miało charakter edukacyjny, artystyczny i integracyjny. Jego celem było popularyzowanie wiedzy o kulturze Pogórza, obrzędowości dorocznej i rodzinnej oraz pokazanie tradycji w formie atrakcyjnej i przystępnej dla współczesnego odbiorcy.
Festiwal nie był więc wyłącznie prezentacją folkloru. Był przede wszystkim okazją do spotkania ludzi, którzy na co dzień mieszkają po dwóch stronach granicy, ale których łączy wspólna historia i podobne doświadczenie kulturowe.
W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele społeczności lokalnych z Polski i Słowacji, osoby związane z kulturą tradycyjną, członkowie grup regionalnych, twórcy, animatorzy oraz mieszkańcy zainteresowani dziedzictwem pogranicza. Projekt od początku zakładał szeroki udział różnych grup wiekowych i społecznych – dzieci, młodzieży, dorosłych, seniorów, przedstawicieli instytucji kultury, lokalnych artystów i osób aktywnych społecznie.
Frekwencja podczas Festiwalu przerosła nasze oczekiwania. Cała widownia Gorlickiego Centrum Kultury została zajęta, a zainteresowanie wydarzeniem pokazało, jak silna jest potrzeba organizowania przedsięwzięć poświęconych lokalnej tradycji, kulturze i wspólnemu dziedzictwu pogranicza. Tak liczny udział publiczności był dla organizatorów szczególnie ważnym sygnałem – potwierdził, że tematy związane z kulturą Pogórza, pamięcią o dawnych zwyczajach i współpracą polsko-słowacką są nadal żywe i ważne dla mieszkańców regionu.
Pełna sala stworzyła również wyjątkową atmosferę wspólnego przeżywania wydarzenia. Publiczność nie była jedynie obserwatorem, lecz stała się częścią spotkania, w którym tradycja była przedstawiana jako coś bliskiego, żywego i nadal obecnego we współczesnej kulturze regionu.
To właśnie bezpośrednie spotkanie uczestników z Polski i Słowacji stanowiło jedną z największych wartości wydarzenia.
„Pogórzańskie impresje” – tradycja opowiedziana na scenie. Jednym z najważniejszych punktów programu było widowisko „Pogórzańskie impresje”.
Spektakl w symboliczny sposób przywoływał wybrane elementy tradycyjnego życia Pogórzan, odnosząc się do obrzędowości dorocznej i rodzinnej. Wśród przedstawianych motywów znalazły się m.in. sianokosy, kolędowanie, dożynki, zaślubiny oraz dawne zwyczaje związane z życiem lokalnej społeczności.
Widowisko pozwoliło spojrzeć na tradycję nie jak na zamknięty fragment przeszłości, lecz jak na żywe dziedzictwo, które nadal może być źródłem emocji, wiedzy i poczucia wspólnoty. W projekcie spektakl został pomyślany jako narzędzie służące popularyzacji kultury Pogórza i przekazywaniu jej kolejnym pokoleniom w nowoczesnej, artystycznej formie.
Szczególnego znaczenia nabierał fakt, że w działania artystyczne projektu zaangażowane były osoby i grupy z obu stron granicy. Dzięki temu scena stawała się przestrzenią wspólnego opowiadania o kulturze pogranicza, a nie jedynie prezentowania jej z perspektywy jednego kraju.
Tradycyjne rękodzieło – wiedza przekazywana przez praktykę to kolejny element naszego projektu. Istotną częścią Festiwalu były również działania warsztatowe i prezentacje tradycyjnego rękodzieła.
Projekt zakładał przybliżanie uczestnikom technik dawnych rzemieślników oraz możliwość bezpośredniego poznawania tradycyjnych sposobów pracy. Wśród form rękodzielniczych związanych z projektem znalazły się m.in. lutnictwo, bibułkarstwo i snycerstwo.
Tego rodzaju działania mają szczególne znaczenie dla ochrony dziedzictwa niematerialnego. Umiejętności rzemieślnicze nie mogą być zachowane wyłącznie poprzez opis czy fotografię. Potrzebują osoby, która pokaże sposób pracy, oraz kolejnej osoby, która będzie chciała tę wiedzę przejąć.
Warsztaty stworzyły więc naturalną przestrzeń do międzypokoleniowego przekazu doświadczeń, rozmowy i praktycznego poznawania kultury regionu.
Transgraniczność, która dzieje się naprawdę
Jednym z kluczowych założeń całego projektu jest jego rzeczywisty transgraniczny charakter.
Nie chodzi jedynie o to, że działania realizowane są w Polsce i na Słowacji. Istotą projektu jest wspólne uczestnictwo, współpraca i budowanie relacji pomiędzy społecznościami po obu stronach granicy.
W założeniach projektu podkreślono, że w działaniach organizowanych w Gorlicach uczestniczyć będą osoby i grupy ze Słowacji, a w przedsięwzięciach realizowanych w Bartošovciach – uczestnicy z Polski. Takie wzajemne uczestnictwo ma zapewnić rzeczywisty charakter transgraniczny projektu i stworzyć warunki do nawiązywania trwałych relacji społeczno-kulturowych.
Festiwal w Gorlicach był praktycznym przykładem tej idei.
Granica państwowa nie wyznaczała granicy kultury. Wręcz przeciwnie – wydarzenie pokazało, jak wiele elementów tradycji, sposobu przeżywania świąt, rodzinnych uroczystości, muzyki, tańca i rzemiosła jest dla mieszkańców pogranicza wspólnych lub wzajemnie zrozumiałych.
Spotkanie uczestników stworzyło przestrzeń do rozmowy, wymiany doświadczeń i wzajemnego poznawania lokalnych odmian tradycji.
Wspólne dziedzictwo – wspólna odpowiedzialność
Jednym z głównych celów projektu jest wzmocnienie wspólnej tożsamości kulturowej społeczności pogranicza polsko-słowackiego poprzez ochronę i promocję niematerialnego dziedzictwa Pogórzan i Szaryszan oraz aktywizację mieszkańców wokół wspólnych tradycji
i miejsc dziedzictwa kulturowego.
Festiwal doskonale wpisywał się w tę ideę.
Pokazał, że tradycja nie musi być traktowana jak coś odległego i należącego wyłącznie do przeszłości. Może stać się punktem wyjścia do budowania współczesnych relacji, rozwijania lokalnej aktywności i tworzenia nowych inicjatyw.
Wspólny udział w wydarzeniu pozwolił uczestnikom lepiej poznać własne dziedzictwo, ale również zobaczyć je w szerszej, transgranicznej perspektywie.
Kultura, która łączy
Wartością dodaną Festiwalu było połączenie kilku różnych sposobów obcowania z kulturą.
Uczestnicy mogli jednocześnie oglądać widowisko, uczestniczyć w warsztatach, poznawać tradycyjne rzemiosło, słuchać muzyki, spotykać się z osobami z drugiej strony granicy i rozmawiać o tym, czym dziś jest lokalna tożsamość.
Dzięki temu wydarzenie nie miało charakteru biernej prezentacji. Stało się przestrzenią uczestnictwa.
Projekt zakłada, że jego efektem będzie wzrost świadomości mieszkańców dotyczącej wspólnego dziedzictwa kulturowego pogranicza, integracja społeczności lokalnych Polski i Słowacji wokół wspólnych tradycji, zwiększenie zainteresowania kulturą niematerialną oraz wzmocnienie poczucia lokalnej tożsamości i dumy z przynależności do regionu Pogórza i Szarysza.
Festiwal był jednym z wydarzeń, które te założenia przekładały na konkretne doświadczenia.
Dziedzictwo, które zostaje na dłużej
Projekt nie kończy się wraz z zakończeniem pojedynczego wydarzenia.
Jego założeniem jest stworzenie takich rezultatów i relacji, które będą wykorzystywane również po zakończeniu realizacji projektu. Dokumentacja fotograficzna i filmowa, publikacje, materiały edukacyjne, scenariusze zajęć, doświadczenia zdobyte podczas warsztatów oraz kontakty pomiędzy uczestnikami i instytucjami mają być podstawą kolejnych działań kulturalnych i edukacyjnych.
Szczególną wartością jest również budowanie trwałej sieci współpracy pomiędzy instytucjami kultury, grupami folklorystycznymi i społecznościami lokalnymi w Polsce i na Słowacji. Partnerzy projektu zakładają kontynuowanie współpracy poprzez kolejne wydarzenia kulturalne, działania edukacyjne i wspólne inicjatywy związane z dziedzictwem niematerialnym pogranicza.
Odkrywamy wspólne korzenie
Festiwal tradycji na pograniczu polsko-słowackim pokazał, że wspólne korzenie nie są wyłącznie hasłem projektu.
Można je odnaleźć w pieśni, tańcu, rękodziele, dawnych obrzędach, rodzinnych opowieściach i sposobach wspólnego świętowania. Można je także odnaleźć w spotkaniu ludzi, którzy mimo że mieszkają po dwóch stronach granicy, odkrywają w swoich tradycjach wiele podobieństw.
Tak liczna obecność publiczności podczas Festiwalu dodatkowo potwierdziła, że lokalne dziedzictwo jest nadal żywe i potrzebne. Pełna widownia była najlepszym dowodem na to, że mieszkańcy chcą uczestniczyć w wydarzeniach, które pozwalają im lepiej poznawać własną kulturę, wracać do rodzinnych tradycji i jednocześnie odkrywać wspólne korzenie z sąsiadami ze Słowacji.
Takie wydarzenia mają znaczenie szczególnie dziś, gdy część regionalnych zwyczajów i umiejętności stopniowo zanika. Ich ochrona wymaga nie tylko archiwizacji, ale przede wszystkim ludzi gotowych je poznawać, praktykować i przekazywać kolejnym pokoleniom.
Festiwal w Gorlicach był właśnie takim miejscem – miejscem spotkania, dialogu, wspólnej nauki i wspólnego przeżywania kultury.
BO DZIEDZICTWO POGRANICZA JEST NAJCENNIEJSZE WTEDY, KIEDY NIE DZIELI, LECZ ŁĄCZY LUDZI, POKOLENIA I SPOŁECZNOŚCI PO OBU STRONACH GRANICY.
Galeria wydarzenia
Otwórz zdjęcie 1 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 1 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 2 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 2 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 3 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 3 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 4 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 4 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 5 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 5 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 6 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 6 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 7 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 7 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 8 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 8 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 9 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 9 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 10 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 10 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 11 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 11 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 12 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 12 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 13 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 13 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 14 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 14 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 15 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 15 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 16 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 16 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 17 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 17 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 18 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 18 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 19 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 19 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 20 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 20 z 21 vo zväčšenom náhľade
Otwórz zdjęcie 21 z 21 w powiększeniu Otvoriť fotografiu 21 z 21 vo zväčšenom náhľade
