Lekcje Pogórzańskie
Transkrypcja filmu
00:00 – Początek filmu
[Muzyka na początku filmu.]
00:39 – Beskid Niski
Beskid Niski to pasmo górskie rozciągające się pomiędzy Beskidem Sądeckim a Bieszczadami. Od zarania do współczesności zachwyca zachowaną dziką przyrodą i spokojem. Na terenie tym powstał unikalny tygiel kulturowy. Żyła tu również grupa etnograficzna zwana Pogórzanami. Zajmowali oni pas równoległy do Beskidu Niskiego po jego północnej stronie i to o nich wam dzisiaj opowiemy.
01:12 – Gdzie żyli Pogórzanie
Pogórzanie zamieszkiwali tereny Pogórza Ciężkowickiego, Rożnowskiego, Strzyżowskiego oraz Dynowskiego. Na zachodzie graniczyli z Lachami Sądeckimi, na północy z Krakowiakami Wschodnimi i Rzeszowiakami. Na południu z Rusińskimi Góralami Karpackimi i Łemkami, a na południowym wschodzie z Dolinianami, mieszaną etnicznie ludnością polsko-ukraińską.
Określenie „Pogórzanie” nigdy nie funkcjonowało jako nazwa własna określająca społeczność regionu, ale zostało utworzone z nazwy geograficznej Pogórze w latach 30. XX wieku przez Adama Wójcika, nauczyciela i regionalistę z Bieśnika koło Gorlic. Oczywiście nie oznacza to, że Pogórzanie dopiero wtedy się tutaj sprowadzili, bowiem ludność na tych ziemiach zamieszkiwała już w XI wieku.
02:22 – Domy Pogórzan
Pogórzanie w zdecydowanej większości mieszkali w domach drewnianych. Budowali je głównie z jodły i świerka, stosując konstrukcję zrębową. Oznacza to, że belki układano jedna na drugiej, łącząc je na tzw. węgły, czyli zaciosy ciesielskie. Pomiędzy belkami zostawała pusta przestrzeń, którą wypełniano mchem, a następnie zaklejano gliną. Dachy pogórzańskich chat kryto żytnią słomą ułożoną w schodki, co było bardziej trwałe niż gładka powierzchnia, lub gontem, a czasem i jednym, i drugim.
Biedniejsze domy najczęściej składały się tylko z sieni i jednej izby, w której toczyło się życie całej rodziny. Często po przeciwnej stronie sieni znajdowała się komora lub stajnia. W bogatszych domach niekiedy pojawiała się druga izba. W większości były to tak zwane kurne chaty. Co to oznacza? Nazwa nie jest związana z określeniem ptactwa domowego, ale pochodzi od prasłowiańskiego słowa „kur”, oznaczającego dym.
Skąd ten dym? Otóż kurne chaty nie posiadały komina, a jednym z najważniejszych elementów ich wyposażenia był piec. To na nim przygotowywano posiłki, on zapewniał ciepło w zimowe dni. Brak komina powodował zadymienie izby. Dym wydostawał się otworem w kalenicy dachu, zwanym woźnicą lub dymnikiem.
04:00 – Wnętrze domu
Wnętrze domu urządzone było skromnie. Drewniana ławka, kilka półek powieszonych na ścianie, kolejna ławka służąca do spożywania posiłków. W kącie stało łóżko, tuż obok niego wisiała żerdka służąca do wieszania ubrań codziennego użytku. Ozdobą dla domu były religijne obrazy, powieszone w charakterystyczny sposób, bo pochyło, najczęściej na ścianie na wprost wejścia. Czasem przystrajano je wykonywanymi przez gospodynie kwiatami z bibuły.
Komora stanowiła pomieszczenie magazynowe. To tu przechowywano ziarno i rozmaite sprzęty. Zdarzało się niekiedy, że w cieplejszych miesiącach spały w niej dzieci, stąd w wielu komorach spotkać można także łóżka.
04:55 – Kuchnia
Zastanawiacie się, co Pogórzanie jedli? Kuchnia była prosta i sezonowa. Głównie opierała się na ziemniakach, które nazywano grulami, zbożach, kapuście, grzybach i nabiale. Bardzo popularne były prozioki, czyli wypiekane bezpośrednio na blasze placki z dodatkiem sody. Jadano drewnianymi łyżkami ze wspólnej glinianej miski. Prawie wszystko, z czego kobiety przygotowywały posiłki, pochodziło z własnych upraw i hodowli.
05:43 – Uprawy i hodowla
Uprawiano zboże, głównie żyto, ale czasem też pszenicę, jęczmień i owies. Stosowano siew ręczny, a z samym dniem siewu związane były liczne zwyczaje i przesądy. Pierwsze garście zboża zawsze siano na krzyż, a te na końcu kolejnego łanu rozsypywano na różne strony. „Dla biednego, dla złodzieja”. Po żniwach następowała młocka, czyli oddzielenie ziaren od kłosów. Ziarna służyły głównie do robienia mąki, z której później wypiekano chleb.
Tradycyjną rzepę, która stanowiła pożywienie zarówno dla ludzi, jak i dla bydła, z czasem zastąpiły ziemniaki. Hodowano także bydło, krowy i woły, które wykorzystywano do pracy w polu. Z mleka robiono sery, masło i śmietanę. Zamożniejsi gospodarze posiadali konie.
W ogródkach warzywnych uprawiano marchew, buraki, kapustę, groch, fasolę czy pietruszkę. W sadach rosły drzewa owocowe, takie jak jabłonie, grusze, śliwy i czereśnie. Kobiety często zajmowały się zielarstwem, zbierały i suszyły zioła, które wykorzystywały zarówno do przygotowywania posiłków, jak i do medycyny ludowej.
07:10 – Len i rzemiosło
Z roślin przemysłowych uprawiano len, którego łodygi po obróbce służyły do wyrabiania płócien samodziałowych tkanych na ręcznych krosnach.
[Muzyka.]
Z lnu robiono także olej w specjalnych pomieszczeniach zwanych olejarniami.
Jeśli chodzi o rzemiosła, którymi trudnili się mężczyźni, były to między innymi garncarstwo: wykonywano na kole garncarskim gliniane naczynia codziennego użytku oraz kowalstwo, wymagające większej specjalizacji i wiedzy, która wykorzystywana była podczas podkuwania koni oraz wykonywania metalowych narzędzi i przedmiotów codziennego użytku.
07:59 – Codzienne życie i święta
Dzieci pomagały w obowiązkach domowych. Pasały bydło, zajmowały się młodszym rodzeństwem. Czasu na zabawę było niewiele. Proste zabawki najczęściej wykonywali dla nich dziadkowie i rodzice. Były to m.in. szmaciane lalki czy drewniane figurki.
Codzienność Pogórzan wypełniała praca, ale nie oznacza to, że stronili oni od zabawy. Świętowali i celebrowali obrzędy związane z porami roku, święta religijne czy wydarzenia rodzinne, takie jak narodziny czy śluby. Bawiono się hucznie, wykonując przy tym tradycyjne pogórzańskie tańce charakteryzujące się niezwykłą żywiołowością i różnorakim tempem wykonania. Tańczono w parach, tańce zbiorowe, a także chodzone i wirowe. A do wszystkiego przygrywała kapela. Zobaczmy, jak to wyglądało.
08:51 – Muzyka i śpiew
[Muzyka kapeli i śpiew.]
„Jo do lasu nie pojadę, bo jo mały chłopina, drzewo by mnie przywaliło, płakałaby dziewczyna”.
[Muzyka.]
„Tydry dom, tydry dom, siedzi wróbel za łatą, a wróblica za kicą, jak się [niezrozumiałe], to kwicą”.
[Muzyka.]
10:14 – Strój kobiecy
Ważnym wyznacznikiem święta był strój, bo wtedy ubierano się inaczej niż na co dzień. Strój kobiecy składał się z koszuli, gorsetu, chustki na ramiona, spódnicy, zapaski, biżuterii oraz butów. Młodsze dziewczęta najczęściej miały włosy odkryte, splecione w warkocz, często przyozdobione. Zamężne kobiety głowy musiały mieć nakryte. Na co dzień perkalową chustką lub kwiecistą, tybetową, ale w okresie świąt często też zakładały tak zwane czuby.
Nie stroniono również od biżuterii, a ta zależała od zamożności. Bogatsze kobiety nosiły prawdziwe korale, a biedniejsze różnokolorowe szklane paciorki. Co ciekawe, na ważniejsze uroczystości kobiety zakładały czasem aż do dziesięciu spódnic, jedną na drugą, by poszerzyć swoją sylwetkę, a w czasie deszczu zakładano jedną lub dwie z nich na głowę.
11:10 – Strój męski
Strój męski składał się z nakrycia głowy, koszuli, pasa, kamizelki lub kaftana, spodni i okrycia wierzchniego. Mężczyźni zakładali słomiane kapelusze, wełniane magierki czy czarne filcowe kapelusze, zależnie od pory roku. Koszule, które czasem sięgały aż do kolan, wypuszczano na wierzch spodni, a ich główną ozdobą była czerwona wstążka zawiązana przy szyi.
Pasy, którymi przewiązywano koszule, były ozdobione mosiężnymi kapslami i wytłoczonymi wzorami geometrycznymi. Na koszule nakładano błękitne kamizelki lub kaftany. Wierzchnie okrycie stanowiła cuwa, zakładana przez zamożniejszych gospodarzy na ważne okazje, to jest uroczystości rodzinne i kościelne. Szyta z sukna samodziałowego miała prosty kształt. Charakterystyczny prostokątny kołnierz opadający na plecy, w czasie niepogody zakładano na głowę jak kaptur.
12:19 – Żywa tradycja
Tradycje pogórzańskie są wciąż pielęgnowane przez liczne zespoły folklorystyczne. W Gorlicach od ponad 60 lat działa Regionalny Zespół Taneczny Pogórzanie, który swoimi występami uświetnia różne wydarzenia w regionie i poza nim. Tworzą go ludzie w różnym wieku, ale łączy ich jedno – zamiłowanie do tradycji i chęć przekazywania jej kolejnym pokoleniom.
Z kolei w Szymbarku koło Gorlic znajduje się skansen wsi pogórzańskiej imienia profesora Romana Reinfussa. Tutaj cyklicznie odbywają się różnego rodzaju warsztaty, podczas których można poznać to, co minione i odwiedzić wystawę składającą się z autentycznych obiektów przeniesionych z pogórzańskich wiosek.
[Muzyka.]
Jeśli więc zaciekawiła was nasza opowieść o Pogórzanach i chcielibyście się dowiedzieć czegoś więcej, zapraszamy do Szymbarku.
[Muzyka na zakończenie filmu.]
Galeria wydarzenia
Galeria nie zawiera jeszcze zdjęć.Galéria zatiaľ neobsahuje fotografie.
